ArchiMate درجستجوي زبان مشترک معماري سازماني و مديريت خدمات فناوري اطلاعات

ArchiMate

درجستجوي زبان مشترک معماري سازماني و مديريت خدمات فناوري اطلاعات

 

رضا كرمي

شرکت مهندسي نرم‎­افزاري گلستان

پست الکترونيکي:karami@golsoft.com

مجله شماره 202 گزارش انفورماتیک : اردیبهشت 1391

 

1- زمينه

در يک دهه گذشته، نياز روزافزون سازمان­‎ها به يکپارچه­‎سازي دارايي‎­هاي اطلاعاتي، غلبه بر پيچيدگي فزاينده زيرساخت­‎ها و کاربردهاي فناوري اطلاعات و پاسخ­گويي به تغييرات سريع محيط کسب­‎وکار، توجه مديران و واحدهاي مديريت فناوري اطلاعات را به مفاهيم و روش­‎هاي معماري سازماني (EA)، به­‎صورت مستمر و پيوسته افزايش داده است. معماري سازماني هم به ­عنوان يک چارچوب مفهومي وحدت­‎بخش و هم به­ عنوان مجموعه­‎اي از ابزارها، تکنيک­‎ها و روش­‎ها براي مدل­‎سازي جنبه­‎هاي مختلف سازمان و فناوري اطلاعات، نقش مهم و غيرقابل­ جايگزيني در همسوسازي کسب­‎وکار و فناوري اطلاعات و مديريت مؤثر سرمايه­‎گذاري سازمان‌ها در اين حوزه پيداکرده است. در پاسخ به اين نياز فزاينده، انبوهي از چارچوب­‎ها، متدولوژي­‎ها و استاندارد­هاي مرتبط با معماري سازماني در يکي دو دهه گذشته توسعه داده شده و مورد استفاده قرار گرفته است.

از آنجا که يکي از مهم­ترين ويژگي­‎هاي سرشت‎نماي معماري سازماني، تکيه آن بر مدل­‎سازي سازمان و فناوري اطلاعات است، از ابتداي پيدايش ادبيات فني اين حوزه، پيوند نزديکي ميان چارچوب­‎هاي معماري سازماني و زبان­‎ها يا تکنيک­‎هاي مدل­‎سازي برقرار بوده است. هر چند امروزه کاربرد مفاهيم و روش­‎هاي معماري سازماني به حوزه­‎هاي وسيعي در قلمرو فناوري اطلاعات و حتي فراتر از آن، توسعه پيدا کرده است، اما واقعيت اين است که در آغاز، مفاهيم کليدي معماري سازماني با توسعة مفاهيم و روش­‎هاي مهندسي نرم‎افزار به حوزه مهندسي سيستم­‎ها و سازمان­‎ها ابداع شده و از اين رو، ادبيات فني معماري سازماني تا حد زيادي متأثر از ادبيات و زبان فني مهندسي نرم­‎افزار بوده است. يکي از جلوه­‎هاي اين تأثيرگذاري، زبان­‎هاي مدل‎سازي است که در معماري سازماني مورد استفاده قرار مي­‎گيرد. هر چند مفهوم اساسي معماري سازماني مستلزم هيچ محدوديتي در انتخاب زبان و استاندارد مدل­‎سازي نيست، اما در بيشتر چارچوب­‎هاي معماري، استفاده از نماد­گذاري­‎هايي مانند UML ، IDEF و BPMN توصيه يا الزام مي­‎شود که در اصل براي کاربرد در حوزه­‎هاي محدودتري مانند مهندسي نرم­‎افزار و مهندسي فرآيندها ابداع شده­‎اند. استفاده از اين تکنيک­‎هاي مدل­‎سازي هر چند در حوزه­‎هايي که براي آن طراحي شده­‎اند، ممکن است کارايي داشته باشد، اما نياز به نمايش وابستگي لايه‎هاي معماري سازماني را ارضاء نمي­‎کنند و به‎همين دليل از ديدگاه يکپارچه­‎سازي، يعني يکي از مهم­ترين انگيزه­‎هاي استفاده از معماري سازماني، کفايت لازم را ندارند.

از سوي ديگر توسعه سرويس‎­گرايي به­ عنوان يک رويکرد و روند غالب در اکثر حوزه­‎هاي فناوري اطلاعات، مفهوم سرويس (خدمت) را به­‎صورت نقطه محوري همه مباحث مديريتي در اين حوزه­‎ها تبديل کرده است. يکي از جلوه‎هاي اين رويکرد، اهميت روزافزون مديريت خدمات فناوري اطلاعات  (ITSM) و روي­ آوردن سازمان­‎ها به چارچوب­‎هايي مانند ITIL در يک دهه اخير است. اقداماتي که در اين حوزه­ صورت مي­‎گيرد، مستلزم بکارگيري يک روش نظام­‎مند و سازگار براي مدل­‎سازي خدمات فناوري اطلاعات در پيوند با ساير لايه­‎هاي خدمت در سازمان است. علي­رغم تلاش­‎هايي که براي نزديک کردن ادبيات دو حوزه EA و ITSM صورت گرفته است، نبود يک زبان مشترک بين دو حوزه تا حد زيادي از اثربخشي اين تلاش­‎ها جلوگيري کرده است.

مجموع اين دلايل، نياز به استفاده از يک زبان مدل­‎سازي ويژه معماري سازماني را که در عين حال بتواند به عنوان يک زبان مشترک بين دو حوزه EA و ITSM عمل کند، به­ شدت لازم نموده‌ است.

2- ArchiMate چيست؟

ArchiMate (آرکي­ميت) يک زبان يا تکنيک مدل‎­سازي است که اختصاصاً براي استفاده در مدل­‎سازي معماري سازماني طراحي شده است. انگيزه اساسي براي طراحي ArchiMate، فراهم آوردن يک روش سازگار براي مدل­‎سازي و توصيف همه لايه­‎ها و حوزه­‎هاي معماري در يک سازمان، با تأکيد بر مفهوم «خدمت» به عنوان عنصر مياني و يکپارچه­‎کننده اين لايه­‎ها بوده است.

نسخه اوليه ArchiMate بين سال­‎هاي 2002 تا 2004 ميلادي توسط کنسرسيومي از مؤسسات دانشگاهي، پژوهشي و تجاري هلند، به­ره‎بري مؤسسه تله ماتيکا طراحي شد. جمعي از برجسته­‎ترين صاحب­‎نظران حوزه معماري سازماني (و در صدر همه مارک لانکهورست از مؤسسه تله­‎ماتيکا) با حمايت بخشي از سازمان­‎هاي بزرگ دولتي و خصوصي هلند در تعريف و اجراي اين پروژه مشاركت داشته‌اند.

نسخه اول ArchiMate با انتشار مستنداتي بين سال­‎هاي 2004 تا 2007 به جامعه حرفه­‎اي معماري سازماني معرفي شد. در سال 2008 مالکيت معنوي اين زبان به مؤسسه اوپن گروپ که بزرگ‎ترين تشکل حرفه­‎اي معماري سازماني در سطح جهان است، منتقل شد و از آن پس اين زبان توسط کارگروه اختصاصي تشکيل­ شده در اين مؤسسه، توسعه يافته است. مؤسسه اوپن‎گروپ در فوريه سال 2009 نسخه 1/0 استاندارد ArchiMate را که مورد اجماع همه اعضاي اين کارگروه قرار گرفته بود، منتشر کرد. نسخه 2/0 اين استاندارد در ماه ژانويه سال 2012 به تازگي منتشر شده است.

از زمان انتشار اوليه، اين زبان به‎­صورت روزافزوني مورد استقبال جامعه حرفه­‎اي معماري سازماني قرار گرفته است. برخي از سازمان­‎هاي بزرگ (مانند سازمان امور مالياتي و گمرکي هلند و بانک ABN AMRO) به صورت آزمايشي همه توصيفات معماري خود را به زبان ArchiMate تبديل کرده­‎اند. همچنين شرکت‌هاي ارائه­‎دهنده ابزارهاي مدل­‎سازي معماري سازماني نيز به­‎سرعت در حال تطبيق ابزارهاي خود با اين زبان هستند. استقبال جامعه حرفه­‎اي معماري سازماني از اين استاندارد مدل­‎سازي به­ حدّي است که بسياري آن را از هم­‎اکنون به­‎عنوان استاندارد يکتاي مدل­‎سازي معماري سازماني در آينده نزديک نام مي­‎برند.

3- ساختار ArchiMate

طراحي ArchiMate در تطابق با الگوي پيشنهادي در استاندارد IEEE-1471 (در حال حاضر: استاندارد IEEE/ISO/IEC 42010) صورت گرفته است. در اين الگو توصيفات معماري برحسب ملاحظات ذينفعان[1] معماري به چند منظر[2] تفکيک مي­‎شود که قالب اين منظرها به صورت ديدگاه[3]­هاي معماري قابل تجريد است.

توصيفات معماري در ArchiMate مبتني‎بر يک فرا مدل[4] صورت مي­‎گيرد که عناصر آن در سه لايه «کسب­‎وکار[5]»، «کاربردها[6]» و «فناوري[7]» دسته­‎بندي شده­‎اند. عناصر هريک از اين لايه­‎ها، ارزش لازم براي کارکرد لايه بالايي خود را از طريق مجموعه­‎اي از «خدمات­» فراهم مي­‎کنند که به­‎عنوان رابط و ميانجي بين دو لايه عمل مي­‎کنند.

شماي ساده‎­شده­‎اي از اين ساختار در شکل (1) نمايش داده شده است.

شکل 1) شماي کلي لايه­‎هاي معماري در ArchiMate

در واقع فرا مدل زبان ArchiMate از شماي ساده‎اي که در اين تصوير ارائه شده است، به­‎مراتب پيچيده­‎تر است. اين فرا مدل بر چارچوبي استوار است که عناصر معماري سازماني را به سه لايه يادشده و هر لايه را به سه جنبه رفتاري، ساختار منفعل و ساختار فعال تقسيم مي­‎کند. (شکل 2)

شکل 2) چارچوب معماري در ArchiMate

سپس هر يک از ديدگاه‎­هاي متعارف معماري از طريق نگاشت به بخشي از اين چارچوب ارائه مي­‎شود. براي استفاده از ArchiMate در هر سازمان يا هر پروژه معماري، منظرهاي لازم بايد از ميان اين ديدگاه­‎ها و با تحليل ملاحظات ذينفعان معماري (مطابق با الگوي IEEE 1471) انتخاب شود. فرا مدل زبان ArchiMate مطابق با مشخصات ذکرشده در نسخه 2/0 منتشر شده از سوي اوپن‎گروپ متشکل از موجوديت­‎ها و روابط متعددي است که همه مفاهيم متعارف در مدل­‎سازي و طراحي معماري سازماني را پوشش مي­‎دهد. به­ عنوان مثال، فرا مدل لايه کسب‎وکار در شکل (3) نمايش داده شده است.

شکل 3) فرا مدل لايه کسب­‎وکار در ArchiMate

نسخه 2/0 استاندارد ArchiMate همچنين نگاشت کاملي از اين فرا مدل و 18 ديدگاه پرکاربرد معماري ارائه داده است که مي‎­تواند به­‎عنوان راهنماي مناسبي براي معماران سازماني در انتخاب يا طراحي ديدگاه‎­ها و چارچوب‎هاي ويژه‎سازي‎شده مورد استفاده قرار گيرد.

5- ابزارها

همزمان با اشاعه استفاده از ArchiMate شرکت‌هاي ارائه­‎دهنده ابزارهاي معماري سازماني نيز روند تطبيق ابزارهاي خود با اين زبان را شروع کرده‎اند. براي کساني که مي‎خواهند کار با ArchiMate را تازه آغاز کنند، يکي از دو ابزار زير پيشنهاد مي‎شود:

  • Archi يک ابزار مدل‎سازي رايگان و متن‌باز[8] است که توسط دانشگاه بولتون تهيه شده و بارگيري و استفاده از آن براي عموم آزاد است. با اين ابزار مي‎توان همه عناصر مدل‎هاي معماري يک سازمان را در يک مخزن واحد وارد کرد و از آن گزارش‎هاي متعددي گرفت.
  • مجموعه‎اي از قالب‎ها (استنسيل‎هاي) ArchiMate که مي‎توان از آن­ها در نرم‎افزار Visio استفاده کرد، توسط شرکت Orbus Software تحت‎عنوان ArchiMate Starter Pack منتشر شده است. بارگيري و استفاده از اين مجموعه هم آزاد است، ولي برخلاف Archi مدل‎سازي در آن مبتني‎بر مخزن نيست.

6- ArchiMate و TOGAF

توسعه ArchiMate از سال 2008 به اين سو توسط اوپن‎گروپ صورت می‎گيرد که پشتيبان رسمي چارچوب معروف و رايج TOGAF هم به‎شمار می‎رود. به‎همين دليل يکي از محورهاي توسعه و تکميل اين زبان، سازگار کردن آن با چارچوب TOGAF اعلام شده است. در نسخه 2/0 استاندارد اين زبان، توضيحات نسبتاً دقيق و جامعي براي استفاده از ArchiMate در چرخه ADM که متدولوژي توسعه معماري سازماني در TOGAF به‎شمار مي‎رود، ارائه شده است. مطابق الگويي که اوپن‎گروپ پيشنهاد کرده­ است، تناظر مستقيمي ميان هر يک از حوزه‎هاي معماري در چارچوب مرجع ArchiMate و فازهاي ADM برقرار مي‎شود. اين تناظر در شکل (4) نمايش داده شده است.

شکل 4) تناظر بين حوزه‎هاي ArchiMate و چرخه ADM

7- چرا بايد با ArchiMate آشنا شويم؟

همان‌گونه که گفته شد، ArchiMate در حال تبديل‎ شدن به زبان استاندارد مدل‎سازي معماري سازماني است. حمايت اوپن‎گروپ و بسياري از شرکت‌هاي مشاوره فعال در اين حوزه از اين زبان، اين روند را تسريع کرده و تقويت خواهد نمود. اما فارغ از اين روند که خودبه‎خود آشنايي و تسلط بر ArchiMate را براي همه کساني که مي‎خواهند در حوزه معماري سازماني کار کنند، به يک ضرورت بدل ساخته است، ويژگي‎هاي زير نيز آشنايي با آن را براي همه مديران فناوري اطلاعات، معماران، مديران، کارشناسان و مشاوران حوزه ITSM ضروري مي‎سازد:

  • ArchiMate اولين و تنها زبان مدل‎سازي اختصاصي معماري سازماني است که براساس استاندارد معتبر IEEE 1471 طراحي شده است و با روند استانداردسازي توصيفات معماري همسوست.
  • ArchiMate به‎صورت يکسان و سازگار راه‎حلي براي مدل‎سازي حوزه‎ها و لايه‎هاي مختلف معماري سازماني ارائه مي‎دهد که در درک ارتباطات بين لايه‎ها و مديريت پيچيدگي ناشي از اين ارتباطات و همچنين يکپارچه‎سازي معماري، مؤثر است.
  • تمرکز ArchiMate بر مفهوم «خدمت» به‎عنوان مفهوم وحد‎ت‎­بخش بين لايه‎هاي مختلف معماري سازماني، اين زبان را به‎عنوان يک زبان مشترک بين دو حوزه EA و ITSM درآورده است. در صورت استفاده از يک مخزن، مدل‎هاي معماري مبتني‎بر ArchiMate امکان برقراري يک ارتباط دوسويه ميان اين مخزن و کاتالوگ خدمات که پايگاه داده کانوني در ITSM است، فراهم مي‎شود.
  • ArchiMate درعين جامعيت، زباني ساده و سرراست است که امکان درک و برقراري ارتباط بين همه ذي­نفعان معماري، اعم از معماران و تحليل‎گران و صاحبان کسب‎وکار را فراهم مي‎کند.
  • ArchiMate را مي‎توان در ترکيب با ساير زبان‎ها و استانداردهاي مدل‎سازي متداول، مانند UML و BPMN به‎کار برد که قابليت اين زبان را در ايجاد يک زبان مشترک بين همه ذينفعان معماري به شدت افزايش مي‎دهد.

8- مراجعي براي مطالعه بيشتر

اصلي‎ترين پايگاه دانش مرتبط با ArchiMate وبگاه اصلي اين پروژه به نشاني www.archimate.nl است. پس از انتقال مالکيت اين زبان به اوپن‎گروپ، وبگاه رسمي کارگروه ArchiMate به‎عنوان پايگاه دانش رسمي آن معرفي شده است. نشاني اين کارگروه opengroup.org/archimate مي‎باشد. در هر دو اين مراجع، مي‎توان به اسناد و مدارک متعددي دسترسي يافت که بارگيري اکثر آن‌ها آزاد است.

بهترين مدخل براي آشنايي با ArchiMate مرجع [1] است که درآمد مختصر و مفيدي براي آشنايي با اين زبان ارائه مي‎دهد. براي کساني که بخواهند آشنايي عمیق‎تر و جامع­‎تري با اين زبان پيدا کنند، مرجع [2] توصيه مي‎شود. هر دو اين مراجع، براساس نسخه اوليه ArchiMate تدوين شده‎اند.

توصيف رسمي نسخه 2/0 استاندارد ArchiMate در مرجع [3] ارائه شده است. دسترسي به اين مرجع درحال حاضر صرفاً براي اعضاي اوپن‎گروپ امکان‎پذير است.

مرجع [4] کتاب جامع و معتبري است که براي آشنايي با معماري سازماني و مدل‎سازي آن مي‎توان به آن مراجعه کرد. بسياري از مفاهيم پيشرفته معماري سازماني مانند ديدگاه‎هاي معماري و ارتباط آن با ساير نظام‎هاي مديريتي حوزه فناوري اطلاعات مانند ITSM در اين کتاب به‎ روشني تشريح شده است. اين کتاب همچنين حاوي نمونه‎ها و مثال‎هاي عملي زيادي است که کاربرد اين مفاهيم را در عمل شرح مي‎دهد. اين کتاب را مارک لانکهورست که يکي از طراحان اصلي ArchiMate هم هست، نوشته است.

به‎عنوان نمونه‎اي از کاربرد مدل‎هاي تهيه شده به‎زبان ArchiMate در زبان فارسي به مرجع [5] مراجعه فرمائيد.

9- منابع و مراجع

 [1]  ArchiMate Language Primer, Telematica Inistituut, ArchiMate Consortium, 2004

[2]  ArchiMate Made Practical, Telematica Inistituut, ArchiMate Foundation, 2007

[3]  ArchiMate® 2.0 Specification, The Open Group, 2012

[4]  Marc Lankhorst et al., Enterprise Architecture at work, Modelling, Communication and Analysis, Springer-Verlag, 2005

[5] کرمي، رضا، «معماري‎هاي بازکاربردپذير دولت الکترونيکي»، نشريه تکفا، ارديبهشت و خرداد 90

10- دربارة نويسنده

رضا کرمي در حدود 20 سال سابقه كار حرفه‌اي در فناوري اطلاعات و 10 سال سابقه كار در زمينه مشاوره فناوري اطلاعات دارد و در حال حاضر مديرعامل شركت مهندسي نرم‌افزاري گلستان است. وي در پروژه‌هاي متعدد معماري سازماني، طرح جامع فناوري اطلاعات و برنامه‌ريزي راهبردي فناوري اطلاعات به عنوان مدير پروژه،‌ ناظر‌ و مشاور مشارکت داشته، که از آن جمله مي‎توان به موارد زير اشاره کرد: وزارت صنايع و معادن، سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، شركت بيمه ايران، شركت برق منطقه‌اي تهران، شركت مديريت شبكه برق ايران، شركت توزيع برق چهارمحال و بختياري، شركت مديريت توليد برق جنوب فارس، شركت ايران‌ ترانسفو و شركت ملي حفاري ايران. رضا کرمي داراي گواهينامه حرفه‎اي دوره TOGAF 8 از مؤسسه اوپن‎گروپ و عضو انجمن بين‌المللي معماران سازماني AOGEA مي‎باشد.

 

[1] Stakeholders’concerns

[2] View

[3] Viewpoints

[4] Meta-model

[5] Business layer

[6] Application layer

[7] Technology layer

[8] open source

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.