مروری بر پژوهش‎های سال‎های اخیر حوزه معماری سازمانی در ایران

مروری بر پژوهش‎­های سال­‎های اخیر حوزه معماری سازمانی در ایران

 

زهرا راستی

 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر،  دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان

پست الکترونیکی: zahra_rasti@yahoo.com

امیر درجه

 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر، دانشگاه شیراز، شیراز

پست الکترونیکی: amirdarejeh@msn.com

رئوف خیامی

 استادیار، دانشکده مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات، دانشگاه صنعتی شیراز، شیراز

پست الکترونیکی: khayami@sutec.ac.ir

گزارش انفورماتیک  شماره 225 بهمن و اسفند 1394  ویژه‎نامه معماری سازمانی 

 

چكيده

امروزه معماری سازمانی یکی از مهم­‎ترین و پرکاربردترین راهکارهای سازمانی برای همراستایی راهبردی فنا­وری اطلاعات با کسب‎وکار سازمان می‌باشد. در این پژوهش سعی شده است تا با تحلیل  و بررسی تحقیقات علمی صورت گرفته در حوزه معماری سازمانی و حوزه­‎های وابسته، وضعیت موجود کشور در این رشته مشخص شود. در این مقاله هر یک از پژوهش­‎های مورد بررسی بر طبق معیارهای توزیع مقالات در طول زمان، موضوع مقاله، رشته نویسنده و مؤسسه منتشرکننده، تحلیل و ارزیابی می‌شوند. پژوهش حاضر با شناسایی وضعیت فعلی تحقیقات و انتشارات معماری سازمانی ایران، تصویر روشنی از پژوهش­‎ها و پژوهشگران این حوزه مهیا می‌سازد. این تحقیق می‌تواند به عنوان مرجع، تسهیل‌کننده راه پژوهشگران و فعالان این عرصه برای شناسائی منابع و انتخاب موضوعات مناسب‌تر در تحقیقات معماری سازمانی کشور باشد.

نتایج این تحقیق نشانگر آن است که معماری سازمانی در ایران رشد چشمگیری داشته است و هر روزه علاقه­‎مندان بیشتری در این حوزه وارد می‌شوند. همچنین پژوهشگران رشته­‎های مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات بیشترین سهم را در تولید پژوهش­‎های علمی در این زمینه داشته‌اند. علاوه بر این‌ها مباحث ارزیابی، ارائه مدل، کاربردها و چارچوب‌های معماری سازمانی از موضوعات جذاب نزد پژوهشگران ایرانی می‌باشند.

كلمات كليدي: معماری سازمانی، معماری سازمانی سرویس‌گرا، چارچوب­‎های معماری سازمانی، تحلیل معماری سازمانی در ایران

1- مقدمه

از اوایل دهه 90 میلادی با توجه به توسعه روزافزون سازمان‌های بزرگ، نیاز به طراحی و توسعۀ سیستم­‎های اطلاعاتی پیچیده، ظهور سیستم‌های اطلاعاتی با اهداف خاص، اهمیت انعطاف‎پذیری سازمان­‎ها در برابر فشارهای بیرونی نظیر: تغییرات کسب‎وکار، مأموریت­‎ها، ساختارهای سازمانی و تغییرات سریع فناوری، نیاز به مفهومی به نام معماری سازمانی پدیدار شد. در سال­‎های بعد نیز با پررنگ شدن نیازهای فوق و پیشرفت فناوری، مفاهیمی نظیری معماری سرویس‌گرا و معماری سازمانی سرویس‌گرا نیز  پدیدار گشتند[1].

حوزه معماری سازمانی در سال‌های اخیر توجه بسیاری از پژوهشگران ایرانی را به خود جلب کرده است. راه‌اندازی هسته مرکزی معماری سازمانی، آزمایشگاه معماری سرویس­گرا و حتی رشتۀ معماری سازمانی در دانشگاه شهید بهشتی و توجه سازمان­‎های بزرگ به این حوزه، خود مدعایی بر این امر است. در همین راستا سعی این پژوهش بر این بوده تا با جمع‎آوری و تحلیل اکثر پژوهش­‎های صورت گرفته در ایران که در حدود 170 پژوهش را دربرمی‎گیرند؛ تحقیقات علمی منتشر شده در ایران را در حوزه معماری سازمانی گردآوری و طبقه‌بندی کند و براساس آن‌ها نقاط ضعف و قوت کارهای انجام شده در کشور را شناسایی نماید. براساس این پژوهش سایر علاقه‌مندان به معماری سازمانی می‌توانند حوزه­‎هایی که جای کار بیشتری دارند را شناسایی کرده و براساس آن‌ها پژوهش­‎های خود را ادامه دهند. همچنین زمینه کاهش انتخاب و انجام تحقیقات تکراری نیز به وسیلۀ این تحقیق مهیا گردیده است.

1-1- مروری بر کارهای مشابه

در ایران پژوهشی مشابه توسط آقای مهجوریان[58] صورت گرفته است، در این پژوهش به بررسی کارهای صورت گرفته در ایران در طی سال‌های 86 تا 88 پرداخته شده است.

در سطح بین‎المللی نیز در سال 2004 آقای لانگنبرگ و همکارانش [166] به بررسی کارهای انجام شده در حوزه معماری سازمانی تا سال 2004 پرداخته‎اند.

در سال 2010 نیز آقای ردک [167] به بررسی جایگاه حوزه مدیریت معماری سازمانی در سطح جهانی پرداخته است.

در سال 2012 نیز طی پژوهشی آقای ژنگ و همکارانش [168] در مقاله­‎ای به بررسی پژوهش­‎های انجام شده در زمینه معماری سازمانی در کشور چین پرداخته‌اند.

توجه به کارهای صورت گرفته در سطح ملی که عدم وجود پژوهشی جامع در رابطه با معماری سازمانی و حوزه­‎های وابسته را نشان می­‎دهد، باعث شد تا این تحقیق شکل بگیرد. این تحقیق بر آن است تا با گردآوری و تحلیل اکثر پژوهش­‎های صورت گرفته در این حوزه، گامی در جهت رفع نیازهای پژوهشگران معماری سازمانی بردارد.

در بخش 2 این مقاله روش تحقیق بیان می‌شود. دسته‌بندی مقالات در بخش 3 آمده است. در بخش 4 یافته­‎های به‌دست آمده تحلیل شده و وضعیت فعالیت­‎های انجام شدۀ کشور در حوزه معماری سازمانی بیان می‌شود. در بخش 5 نیز به نتیجه‎گیری و کارهای آینده اختصاص دارد.

2- روش تحقیق

در این مقاله در گام نخست کارهای پیشین در حوزه معماری سازمانی  در ایران به طور جامع بررسی شده است، تحقیقاتی که به طور صریح به واژه معماری سازمانی در عنوان یا چکیده یا کلید‌واژه اشاره دارند انتخاب شده­‎اند و تحلیل­‎هایی بر روی آن‌ها صورت گرفته است. در این مقاله در حدود 170 پژوهش انجام شده از پایگاه­‎های اینترنتی سیویلیکا[1]، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران[2]، پایگاه اطلاعات علمی[3] و کمیته فنی معماری اطلاعات[4] که همگی به زبان پارسی نگارش یافته‌اند، گردآوری و مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این پژوهش شامل: 46 پایان‎نامه کارشناسی ارشد و دکتری، 10 گزارش سمینار کارشناسی ارشد، 90 مقاله کنفرانسی، 10 مقاله منتشر شده در مجله‌های علمی پژوهشی و تعداد 4 مقاله آزاد می‌باشد.

در گام دوم پژوهش­‎ها از نظر معیارهای زیر بررسی شده­‎اند:

  • دسته‌بندی مقالات از نظر عنوان: به طور کلی پژوهش‌ها به شش دسته کلی که عبارتند از: معماری سازمانی، معماری سازمانی سرویس‌گرا، چارچوب‌های معماری سازمانی، ابزارها، مدل‌های بلوغ معماری سازمانی و سایر تقسیم‌بندی شده‌اند.
  • توزیع مقالات در طول زمان: نمایانگر میزان توجه یا عدم توجه به حوزه‌ای خاص در طول زمان می‌باشد.
  • رشته‌های تأثیر گذار در معماری سازمانی: رشته‌های که بیشترین سهم را در تولید دانش در این حوزه داشته‌اند.
  • مؤسسات منتشر کننده پژوهش‌ها: چه نهادها یا سازمان­‎هایی بیشترین سهم را در توسعه معماری سازمانی در ایران دارند.

در قسمت بعد بررسی دسته‌بندی­‎های انجام شده، صورت پذیرفته است.

3- دسته‌بندی پژوهش­‎های انجام شده

همان‌طور که پیشتر ذکر شد، در این مقاله هر یک از پژوهش­‎های انجام شده از نظر چندین شاخص که عبارتند از: 1- تحلیل عنوان، 2- توزیع پژوهش‌ها در طول زمان، 3- بررسی رشته‌های دانشگاهی فعال در حوزه معماری سازمانی و 4- بررسی مؤسسه­‎های فعال در حوزه معماری سازمانی، مورد بررسی قرار می‌گیرند.

1-3- بررسی عناوین

با بررسی کارهای گذشته و مفاهیم موجود در معماری سازمانی عناوین به شش دسته زیر تقسیم شده­‎اند:

  • معماری سازمانی: در این دسته پژوهش­‎هایی که به صورت اختصاصی به مباحث معماری سازمانی پرداخته­‎اند، قرار گرفته است. این بخش خود به زیردسته‌های ارزیابی، بلوغ معماری سازمانی، کاربرد، ارائه مدل/روش، امنیت، معماری سازمانی چابک و مباحث عمومی معماری سازمانی تقسیم می‌شود.
  • معماری سازمانی سرویس­گرا: در این دسته پژوهش­‎هایی که به صورت اختصاصی به مباحث معماری سازمانی سرویس­گرا پرداخته­‎اند، مورد بررسی قرار گرفته­‎اند. این حوزه نیز به زیردسته­‎های ارزیابی، کاربرد، ارائه مدل/روش، امنیت و مباحث عمومی معماری سازمانی سرویس­گرا تقسیم می‌شود.
  • چارچوب­‎های معماری سازمانی: در این دسته به بررسی پژوهش­‎هایی که تمرکز اصلی آن‌ها بر یکی از چارچوب­‎های معماری سازمانی بوده است پرداخته می‌شود. اکثر پژوهش‌های بررسی شده تمرکزشان بر چارچوب‎های: Zachman، FEAF، C4ISR، DoDAF بوده است. برخی از پژوهش­‎ها هم که به نحوی دیگر در رابطه با چارچوب­‎ها صحبت کرده­‎اند در زیردسته عمومی قرار گرفته­‎اند.
  • ابزارهای معماری سازمانی: در این دسته پژوهش‌هایی که از ابزارهایی مانند: UML، فازی، کارت امتیازی متوازن و غیره در معماری سازمانی استفاده می‌کنند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
  • سایر: در این دسته کارهای مرتبطی قرار می­‎گیرند که قرار دادن آن‌ها در سایر دسته­‎های ذکر شده امکان پذیر نمی­‎باشند، اما از نظر مفهومی ارتباط کاملی با حوزه مورد تحقیق دارند.

با توجه به دسته‌بندی­‎های صورت گرفته، توزیع پژوهش­‎ها در حوزه­‎های مورد مطالعه ما مطابق جدول 1 می باشند. در جدول 1 پیوست نیز مراجع به تفکیک در دسته­‎ها و زیردسته­‎ها قرار گرفته­‎اند.

جدول 1: نرخ توزیع پژوهش­‎های انجام شده در حوزه معماری سازمانی براساس دسته‌بندی­‎های ذکر شده

حوزه حوزه مورد مطالعه تعداد پژوهش‎­های انجام شده
معماری سازمانی ارزیابی 23
کاربرد 31
ارائه مدل/روش 25
امنیت 3
عمومی 17
چابک 7
بلوغ معماری سازمانی 5
معماری سازمانی سرویس‌گرا ارزیابی 1
کاربرد 5
ارائه مدل/روش 8
امنیت 2
عمومی 2
چارچوب های معماری سازمانی Zachman 14
FEAF 8
C4ISR 4
DoDAF 1
عمومی 1
ابزارها     14
سایر           12

 

2-3- بررسی توزیع پژوهش‎­ها در طول زمان

در میان حدود 170 کار پژوهشی مطالعه شده از سال­‎های 1383 تا 1391 بیشترین تعداد مقالات در سال 1390 و بیشترین تعداد پایان‎نامه­‎ها نیز در سال 1389 بوده است. با توجه به نتایجی که در نمودار 1 وجود دارند، مشاهده می­‎شود که روند رشد پژوهش­‎های صورت گرفته در حوزه معماری سازمانی و حوزه­‎های وابسته در هر سال رشد قابل ملاحظه­‎ای داشته است و این خود حاکی از توجه روزافزون به این رشته می‌باشد.

نمودار 1: توزیع پژوهش­‎های انجام شده زمینه معماری سازمانی در طی سال­های 83 تا 91

 

3-3- بررسی رشته‎­های دانشگاهی فعال در حوزه معماری سازمانی

با توجه به این نکته که معماری سازمانی حیطه وسیعی از توانمندی­‎ها را ارائه می­‎دهد. بنابراین بررسی این نکته که کدام یک از رشته­‎های دانشگاهی بیشترین پژوهش‌ها را در این حوزه انجام داده‎اند و این‌ که آینده این حوزه در کدام یک از رشته‌ها روشن‌تر است، سؤالاتی هستند که در این قسمت به آن‌ها پاسخ داده شده است.

با توجه به نتایج به‌دست آمده رشته‌های مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات بیشترین سهم را در انجام تحقیقات علمی در حوزه معماری سازمانی داشته­‎اند. نمودار 2 نمایانگر میزان فعالیت رشته‎های تأثیرگذار در معماری سازمانی می­‎باشد. جدول 2 پیوست نیز توزیع مراجع در بین این رشته­‎ها را نمایش می‎دهد.

نمودار 2: میزان فعالیت رشته­‎های دانشگاهی در حوزه معماری سازمانی

4-3- بررسی مؤسسه­‎های فعال در حوزه معماری سازمانی

با توجه به کاربردهای وسیع معماری سازمانی، سازمان­‎ها و مؤسسات بسیاری فعالیت­‎های متعددی در رابطه با نشر این حوزه کاربردی انجام داده­‎اند. در این قسمت به بررسی مؤسسات و سازمان­‎های فعال در این حوزه و سهم هر یک در پیشرفت معماری سازمانی کشور پرداخته شده است.

مؤسسات و دانشگاه­‎های فعال در این حوزه با توجه به تعداد پایان‎نامه‌های کارشناسی ارشد و دکترایی که ارائه کرده­‎اند، به انضمام تعداد تقریبی افراد فعال[5] در حوزه معماری سازمانی در این مؤسسات رتبه‎بندی شده­‎اند. 10 مؤسسه برتری که در حوزه معماری سازمانی فعالیت داشته‌اند در جدول 2 فهرست شده‌اند.

جدول 2: مؤسساتی که بیشترین فعالیت را در حوزه معماری سازمانی در ایران دارند

ردیف نام مؤسسه تعداد پایان‎نامه­‎ها تعداد فعالان
1 دانشگاه شهید بهشتی 10 12
2 دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران 11 7
3 دانشگاه پیام نور استان تهران 10 6
4 دانشگاه الزهراء 8 5
5 دانشگاه تربیت مدرس 6 11
6 دانشگاه شیراز 3 8
7 دانشگاه تهران 1 8
8 دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی 1 4
9 دانشگاه مازندران 1 3
10 دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران شمال – دانشگاه صنعتي شريف – دانشگاه صنعتي مالك اشتر – دانشگاه صنعتي اميركبير 0 4

4- تحلیل نتایج

در این مقاله معماری سازمانی و حوزه‎ای وابسته در چهار دسته قرار داده شدند و مورد تحلیل قرار گرفتند. در این بین دسته «عناوین» از بیشترین اهمیت برخوردار می‌باشد، چرا که حوزه­‎های فعال و غیر فعال معماری سازمانی را مورد بررسی قرار داده است. با توجه به نتایج این دسته می­‎توان گفت: که در ایران در حوزه­‎های امنیت معماری سازمانی، معماری سازمانی سرویس­گرا و برخی از چارچوب­‎های معماری سازمانی فعالیت­‎های کمی انجام شده است. به طوری که در حوزه چارچوب‎های معماری سازمانی، هیچ پژوهشی در رابطه با چارچوب مطرحی نظیر توگف[6] وجود ندارد. همچنین فقدان پژوهش در زمینه محاسبات ابری و استانداردهای فناوری اطلاعات نیز در این زمینه به چشم می­‎خورد و همچنین مباحث مربوط به ارزیابی، ارائه مدل، کاربردها و چارچوب ‌زکمن بیشترین تعداد پژوهش‌ها را به خود اختصاص داده‌اند.

در دسته «توزیع پژوهش­‎ها در طول زمان» متوجه شدیم که حوزه معماری سازمانی در ایران نیز در حال رشد می‌باشد و هر روزه علاقه‌مندان بیشتری وارد این حوزه می‎شوند.

دسته «رشته­‎های دانشگاهی فعال در حوزه معماری سازمانی» نمایانگر این امر است که علاوه بر رشته­‎های مرتبط با علوم کامپیوتر رشته­‎هایی نظیر: مهندسی صنایع، مدیریت و اقتصاد نیز در زمره کسانی هستند که می­‎توانند در توسعه و بهبود معماری سازمانی نقش‎آفرینی کنند.

نهایتاً دسته «مؤسسه­‎های فعال در حوزه معماری سازمانی» 10 مؤسسه برتر کشور را که در توسعه معماری سازمانی بیشترین نقش را داشته­‎اند مشخص کرد و مشخص شد که تمام این مؤسسات، دانشگاه­‎ها می‎باشند. نکته دیگری که از تحلیل این دسته برمی­‎آید این است که هنوز دانشگاه‌های معتبری در کشور هستند که هیچگونه خروجی در رابطه با معماری سازمانی نداشته­‎اند. مسلماً اگر قدری توجه این دانشگاه­‎ها نیز به حوزه معماری سازمانی افزایش یابد، تغییرات قابل ملاحظه‌ای در سطح فناوری اطلاعات رخ خواهد داد.

5- نتيجه‎گیری و کارهای آینده

در این مقاله سعی شد تا با گردآوری و تحلیل اکثر پژوهش‌های منتشر شده در ایران از سال 1383 تا سال 1391 به بررسی کلی حوزه معماری سازمانی و زیرحوزه­‎های موجود در آن پرداخته شود.

بررسی­‎های انجام شده نشان دادند که در سطح کشور در کدامیک از زیرحوزه­‎های معماری سازمانی چه ضعف­‎هایی وجود دارند. همچنین مشخص شد که هنوز در بسیاری از دانشگاه­‎های معتبر کشور این شاخه علمی جایگاهی ندارد و به آن توجهی نمی‌شود. از طرف دیگر جای امیدواری وجود دارد که در گذر زمان توجه به این رشته بیشتر شده است و هر روز به تعداد فعالان این حوزه افزوده می‌شود.

با توجه به ضعف­‎های موجود در سطح کشور، بخصوص در حوزه مؤسسات فعال معماری سازمانی، کاهش تعداد پژوهش­‎ها در سال­‎های اخیر و عدم توجه به برخی از زیرحوزه­‎های معماری سازمانی؛ در گام بعدی، انجام پژوهشی جهت یافتن این علل و ارائه راهکارهایی جهت غلبه بر این مشکلات ضروری می­‎‏باشد.

ضمائم

جدول 1: توزیع پژوهش­‎های انجام شده براساس حوزه­‎ها و زیرحوزه­‎های مرتبط با معماری سازمانی


جدول 2: توزیع مراجع براساس رشته­‎های دانشگاهی تأثیرگذار در معماری سازمان

مراجع

[1]      شمس، فریدون، مهجوریان، امیر، معرفی اصول، مبانی و روش‌های معماری سازمانی سرویس‌گرا، ویراسته­ی عاطفه فتحی، 1500، ویراست اول، تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1389.

[2]      غیور نجف‎آبادی, فرزاد، معماري سازماني؛ روش‎ها و مدل‎هاي دستيابي به آن، کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، 1385.

[3]      عبده ابطحی, محمد، بررسي معماري سازماني مناسب جهت پياده‌سازي استراتژي‌هاي توسعه سيستم‌هاي يكپارچه در صنعت توليد قطعات خودرو كشور، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان مازندران، مازندران، 1389.

[4]      محملی ابیانه, حمیدرضا، معماري سازماني در شهر الکترونيک و ارزيابي پياده‌سازي مدل MCSP در ايران (نمونه موردي شهر تهران)، کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، 1388.

[5]      اخضری, سهیلا، تلفيق دو چارچوب  Val ITوFEAF  و بررسي تأثير آن بر افزايش کنترل‎هاي مالي روي سرمايه‎گذاري هاي فن‎آوري اطلاعات در بنگاه­‎هاي کسب‎وکار بزرگ، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، تهران، 1389.

[6]      آزرم, مانا، ارائه متدي براي شناسايي سرويس‌ها در اجراي چارچوب معماري سازماني سرويس‌گرا، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهراء، تهران، 1388.

[7]      استازاده, سید شروین، یک روش مبتنی‎بر معماری مدل رانه برای مدل‎سازی یکپارچه سلول‎های چارچوب زکمن، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، 1385.

[8]      خادمی اقمشهدی, محمد، بهبود چارچوب معماري سازماني زکمن با استفاده ازRM-ODP، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1390.

[9]      زین‌الدینی, محمدرضا، ارائه چارچوبي براي معماري سازماني شهر الكترونيكي، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، تهران، 1389.

[10]      فتح اللهی, علی، بررسی UML از نظر قابلیت پوشش به چارچوب زکمن، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1383.

[11]      امیدوار, محمد، ارائه متدولوژي براي برنامه‌ريزي جامع مديريت دانش مبتني‎بر معماري سازماني (مطالعه موردي شرکت پالايش گاز يرخون و قشم)، كارشناسي ارشد، دانشگاه شیراز، شیراز، 1391.

[12]      نوریان اول, علی اکبر، اثر معماري سازماني فناوري اطلاعات بر سيستم‌هاي برنامه‌ريزي منابع سازماني، كارشناسي ارشد، دانشگاه شیراز، شیراز، 1391.

[13]      باریکانی, مریم، ارائه مدلي براي انتخاب چارچوب و سبک معماري سازماني بر مبناي ابعاد سازمان، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1388.

[14]      پارسا, سمیرا، شناسايي ديدگاه‌هاي خبرگان نسبت به مسائل و مشکلات معماري سازماني در شرکت‌هاي منتخب ايراني: پژوهشي ترکيبي، كارشناسي ارشد، دانشگاه الزهراء، تهران، 1390.

به علت زیاد بودن مراجع این مقاله سایر مراجع در پرونده‌ای در نشانی اینترنتی http://darajeh.net/EARefrencesCSICC2014.pdf قابل دسترس می‌باشند.

[1] www.civilica.com

[2] www. irandoc.ac.ir

[3] www.sid.ir

[4] www.esoa.ir

[5] منظور کسانی هستند که حداقل یک مقاله در این حوزه منتشر کرده‌اند.

[6] TOGAF – The Open Group Architecture Framework

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.